Ці так далёкая сённяшняя Беларусь з яе шматлікімі турмамі і калоніямі ад канцлагераў Германіі сарокавых гадоў? Аказваецца – не.
У цяперашні час у турмах і лагерах Беларусі выкарыстоўваецца пэўная сістэма «бірак», якімі пазначаюць зняволеных у залежнасці ад таго, кім іх лічыць рэпрэсіўная структура ўлады.
Чаму сімвалам кампаніі з'яўляецца чырвоны трохвугольнік і як гэта звязана з сучаснай Беларуссю?
Сістэма вінкеляў (ням. Winkel — вугал) першапачаткова выкарыстоўвалася ў канцэнтрацыйных лагерах нацысцкай Германіі. Трохвугольнікі з тканіны рознага колеру нашываліся звычайна на левы бок грудзей, часам на рукаў. Над трохвугольнікам наносіўся нумар зняволенага, а таксама палоска, калі чалавек трапляў у зняволенне паўторна.
Спецыяльная адзнака знізу, падобная да мішэні, азначала прыналежнасць да так званай «штрафной групы». Гэта асобая група зняволеных, якіх утрымлівалі ў асабліва жорсткіх умовах і якія выконвалі самую цяжкую і брудную працу. Звычайна, не маючы перапынкаў у працы накшталт каменяломняў, а таксама магчымасці харчавання, вельмі часта «штрафнікі» паміралі проста падчас працы або былі расстраляныя нацыстамі пад падставай спроб уцёкаў.
Таксама ўжывалася пазначэнне нацыянальнай прыналежнасці зняволенага. У такім выпадку ў сам «вінкель» упісвалася першая літара назвы краіны паходжання вязня.
Звычайна ў зняволеных іх нумар быў напісаны на адзенні. Толькі ў Асвенцыме ён быў таксама вытатуіраваны на целе
А навошта, уласна кажучы, так вытанчацца і прыдумваць сістэму асобных пазначэнняў для зняволеных? На гэтае пытанне існуе адразу некалькі адказаў, і яны ў роўнай ступені важныя для разумення сутнасці таталітарных рэжымаў.
Перш за ўсё, гэта стыгматызавала вязняў канцэнтрацыйных лагераў, вылучаючы іх сярод іншых зняволеных. Нацысцкая адміністрацыя лагераў працягвала пераследаваць тых, хто ўжо пазбаўлены волі, і ўжывала самыя жорсткія катаванні і пакаранні ў залежнасці ад прыналежнасці чалавека, што часта прыводзіла да смерцяў. Усё гэта адпужвала і іншых зняволеных. За зносіны з «таўраванымі» катаванні маглі ўжыць да любога. Нацысты бачылі толькі колеры вінкеляў, нумар, які замяняў імя, і асаблівыя дадатковыя адзнакі. У лагерах у зняволеных не было асобы, і гэта толькі дапаўняла карціну бесчалавечнасці падобных месцаў.
Пераходзячы да сучаснасці і непасрэдна нашай кампаніі, варта згадаць, адкуль прыйшла ідэя насіць «вінкель» і чаму менавіта цяпер. У Беларусі рэгулярна праходзяць суды над прадстаўнікамі абсалютна любых няўрадавых арганізацый, партый і ініцыятыў, якія так ці інакш удзельнічаюць у грамадзянскім і палітычным жыцці грамадства. Звычайна гэта звязана з затрыманнямі, узяццем пад варту і нават з узбуджэннем крымінальных спраў. Так, група неабыякавых людзей, якія наведваюць суды з мэтай падтрымкі затрыманых, вырашыла запусціць флэшмоб. Яны выкарысталі чырвоны трохвугольнік — адметнае пазначэнне палітычных зняволеных у канцлагерах Трэцяга Рэйха. Прымацоўваючы яго на грудзі або рукавы, маладыя людзі выказвалі салідарнасць з падсуднымі, тым самым падкрэсліваючы пераемнасць карных практык сучаснай Беларусі ад рэжыму нацыстаў.
Чырвоны колер — палітвязні: камуністы, члены прафсаюзаў, лібералы, сацыял-дэмакраты, масоны і анархісты
Такім чынам, яны хацелі паказаць, што любая дзяржава для свабоднага чалавека з'яўляецца канцлагерам, тым больш такі аўтарытарны рэжым, як дыктатура Лукашэнкі. А таксама тое, што калі на чалавека ў грамадстве вешаюць стыгму «палітычны», то гэта не падстава адварочвацца ад яго і адмаўляць у падтрымцы. Наадварот – такія людзі заслугоўваюць таго, каб пра іх гаварылі і падтрымлівалі за смеласць адстойваць свае ідэалы перад абліччам турэмнага зняволення і фізічнага гвалту.
Чаму менавіта такі варыянт падтрымкі людзей, якіх пераследуюць па палітычных матывах? Адказ на гэтае пытанне ляжыць у нашай сучаснасці. Гэта значыць, у сучаснай беларускай пенітэнцыярнай сістэме.
Ці так далёкая сённяшняя Беларусь з яе шматлікімі турмамі і калоніямі ад канцлагераў Германіі сарокавых гадоў? Аказваецца – не.
У нацысцкіх канцэнтрацыйных лагерах асаблівыя адзнакі зняволеных выконвалі ў тым ліку і ролю маркера для адміністрацыі. Менавіта яна вырашала, на якія работы адправіць зняволенага, біць ці не вельмі, катаваць ці забіць да смерці, расстраляць на месцы ці адправіць у каменяломню. Пры велізарным наплыве вязняў гітлераўскага рэжыму такая сістэма спрашчала працу па фізічным і маральным знішчэнні ворагаў народа.
Прайшло больш за семдзесят гадоў з тых часоў, і мы зноў вярнуліся да практыкі маркіроўкі зняволеных. У цяперашні час у турмах і лагерах Беларусі выкарыстоўваецца пэўная сістэма «бірак», якімі пазначаюць зняволеных у залежнасці ад таго, кім іх лічыць рэпрэсіўная структура ўлады.
Парушэнняў з боку адміністрацыі ў частцы афармлення нагрудных знакаў не выяўлена»
Так, анархісты і антыфашысты, пераследам якіх займаюцца КДБ і спецыяльныя аддзелы ГУБАЗіКа (Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй), звычайна маюць жоўтую бірку. Яе наяўнасць на адзенні азначае спецыяльны ўлік і ўвагу з боку адміністрацыі. «Схільныя да экстрэмізму» людзі абавязаны заўсёды знаходзіцца ў першых шэрагах на праверках, атрымліваць лісты толькі з бытавой інфармацыяй і выконваць любое распараджэнне адміністрацыі, інакш чалавека пазбаўляюць званкоў, спатканняў, перадач і/або змяшчаюць у ШІЗА (штрафны ізалятар).
На адзенні ўстаноўленага ўзору нагрудныя знакі афармляюцца ў тых, хто стаіць на прафілактычным уліку, — на жоўтым фоне
Іншыя адзнакі, не менш жахлівыя па сваёй сутнасці, вешаюць на адзенне зняволеным па артыкулах, звязаных з незаконным абаротам наркатычных сродкаў, псіхатропных рэчываў, іх прэкурсораў і аналагаў. Каля 17 тысяч людзей (У 2018 г. асуджана па арт. 327-332 КК за здзяйсненне злачынстваў, звязаных з незаконным абаротам наркотыкаў, 2452, у 2017 г. – 2942 асобы, у 2016 г. – 3608 асоб, у 2015 г. – 3929 асоб) ва ўзросце ад 14 да 30 гадоў стыгматызаваныя ў грамадстве не менш, чым палітычныя дысідэнты, і пастаянна падвяргаюцца ціску, катаванням і абмежаванням у межах свайго зняволення, тэрміны якога складаюць у сярэднім 7-10 гадоў. Колер бірак зняволеных па «наркатычным» артыкуле — зялёны.
У асуджаных за здзяйсненне злачынстваў у сферы незаконнага абароту наркатычных сродкаў — на зялёным фоне
Існуюць і чырвоныя біркі. Іх абавязаны насіць злосныя парушальнікі рэжыму, рэцыдывісты і так званыя «асабліва небяспечныя».
Прыведзеная вышэй інфармацыя – толькі дробка ад таго, што насамрэч робіцца ў засценках турмаў і калоній. Дыктатура як форма кіравання прадугледжвае поўную закрытасць любых дзяржаўных інстытутаў для маніторынгу з боку грамадства і праваабарончых груп.
Сістэма бірак у беларускіх турмах – максімальна трывожны сігнал грамадству. Залежныя суды, разрослыя структуры сілавых ведамстваў, мізэрны працэнт апраўдальных прысудаў (менш за 0.2%) — гэта паказчык таго, што «эсэсаўцы» сучаснасці, як і іх папярэднікі, не спраўляюцца з наплывам зняволеных. Калі рэпрэсіўная машына працуе на поўную сілу і турмы перапоўненыя, простага пазбаўлення волі недастаткова, а значыць, патрэбная сістэма маральнага і фізічнага падаўлення нязгодных. Вяртанне ў практыку бірак-вінкеляў – гэта чарговая спроба карнікаў задушыць любое вольнадумства ў грамадстве.
«Свабодны толькі той, хто можа дазволіць сабе не хлусіць.» А. Камю
Вось чаму мы выбралі вінкель у якасці сімвала салідарнасці і ўзаемадапамогі. У процівагу несправядлівасці сучасных інстытуцый кантролю і запалохвання грамадства мы прапануем ганарыцца тымі, хто трапіў у жорны сістэмы за свае перакананні.
Без разнастайнасці меркаванняў і пазіцый, без спрэчак і дыскусій грамадства чакае застой ва ўсіх сферах жыцця, таму смела выказвайце сваё меркаванне, будзьце шчырымі перад сваім сумленнем і перакананнямі, падтрымлівайце тых, хто пазбаўлены волі за свае погляды.
У краіне, дзе пануюць несправядлівасць і міліцэйскі дыктат, быць «палітычным» — ганарова!